Bối cảnh hay Bản chất: Điều gì khiến con người trở nên tàn nhẫn?

Khi con người trở nên tàn nhẫn không phải vì họ “xấu”, mà vì họ được trao quyền

Điều gì sẽ xảy ra nếu một người bình thường được trao quyền kiểm soát người khác?

Họ sẽ hành xử công bằng hơn, hay dần trở nên khắc nghiệt mà chính họ cũng không ngờ tới?

Năm 1971, nhà tâm lý học Philip Zimbardo cùng cộng sự tại Stanford University đã tuyển chọn 24 sinh viên nam, những người được đánh giá là khỏe mạnh về tâm lý, và phân vai ngẫu nhiên thành “tù nhân” và “quản ngục”. Một tầng hầm của trường được chuyển thành một “nhà tù giả lập”, nơi các “tù nhân” bị tước danh tính, chỉ được gọi bằng số, trong khi “quản ngục” được trao quyền duy trì trật tự mà không có hướng dẫn cụ thể về cách thực hiện.

Ban đầu, đây chỉ là một mô phỏng. Tuy nhiên, chỉ sau vài ngày, ranh giới giữa “vai diễn” và “hành vi thật” bắt đầu mờ đi. Một số “quản ngục” trở nên kiểm soát, áp đặt, thậm chí sử dụng các hình thức làm nhục và trừng phạt tâm lý đối với “tù nhân”. Ngược lại, nhiều “tù nhân” nhanh chóng rơi vào trạng thái căng thẳng, lo âu, mất kiểm soát cảm xúc. Thí nghiệm dự kiến kéo dài hai tuần đã phải dừng lại sau 6 ngày vì những dấu hiệu suy sụp tâm lý rõ rệt (Zimbardo, 1973).

Kết quả này thường được diễn giải như một minh chứng cho thấy bối cảnh và vai trò xã hội có thể định hình hành vi con người một cách nhanh chóng và mạnh mẽ. Trong những điều kiện nhất định, việc được trao quyền có thể khiến một người hành xử theo cách mà chính họ trước đó cũng không hình dung ra. Từ góc nhìn này, hành vi không chỉ là sản phẩm của tính cách cá nhân, mà còn là kết quả của những gì tình huống “cho phép” hoặc “khuyến khích”.

Trong nhiều năm gần đây, thí nghiệm này đã được xem xét lại một cách nghiêm túc. Các tài liệu lưu trữ và phân tích sau này cho thấy hành vi của các “quản ngục” không đồng nhất; không phải tất cả đều trở nên bạo lực, và một số thậm chí thể hiện sự kiềm chế hoặc phản kháng (Haslam & Reicher, 2012). Đồng thời, có bằng chứng cho thấy nhóm nghiên cứu có thể đã vô tình hoặc hữu ý tạo ra những kỳ vọng về cách “quản ngục” nên hành xử, từ đó ảnh hưởng đến kết quả thí nghiệm (Le Texier, 2019).

Những tranh luận này đặt ra một câu hỏi quan trọng hơn: hành vi con người thực sự đến từ đâu – bản chất cá nhân, hay bối cảnh xã hội, hay sự tương tác giữa cả hai?

Từ góc độ khoa học hiện đại, Stanford Prison Experiment không còn được xem như một “bằng chứng kết luận” về bản chất con người, mà đúng hơn là một trường hợp phức tạp cho thấy hành vi được hình thành bởi sự đan xen giữa quyền lực, vai trò, chuẩn mực xã hội và lựa chọn cá nhân. Đồng thời, thí nghiệm này cũng trở thành một dấu mốc quan trọng trong việc thúc đẩy các quy định nghiêm ngặt hơn về đạo đức nghiên cứu với con người.

Dẫu còn nhiều tranh cãi, giá trị lớn nhất mà Stanford Prison Experiment để lại có lẽ không nằm ở kết luận, mà ở câu hỏi mà nó buộc chúng ta phải đối diện: Trong một hoàn cảnh đủ áp lực và đủ quyền lực, chúng ta sẽ trở thành ai?

Tài liệu tham khảo

(2012). Contesting the "nature" of conformity: What Milgram and Zimbardo’s studies really show. PLoS Biology, 10(11), Article e1001426. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.1001426

Contesting the “Nature” Of Conformity: What Milgram and Zimbardo's Studies Really Show JOURNALS.PLOS.ORG

Zimbardo, P. G. (1973). On the ethics of intervention in human psychological research. Cognition, 2(2), 243–256.

Zimbardo, P. G. (2007). The Lucifer Effect: Understanding How Good People Turn Evil. Random House.

Le Texier, T. (2019). Debunking the Stanford Prison Experiment. American Psychologist, 74(7), 823–839. https://doi.org/10.1037/amp0000401